Αστραπόγιαννος, ο μεγάλος Αγιαθυμιώτης κλεφταρματολός του 18ου αιώνα-Το πραγματικό του ονοματεπώνυμο, το σπίτι του, η μορφή του

κλέφτες

Το 2003 ο Σύλλογος Αγιοευθυμιωτών εξέδωσε βιβλίο με τίτλο «Βρυκόλακας, Κωσταντάρας, Αστραπόγιαννος-Οι μεγάλοι Αγιαθυμιώτες κλεφταρματωλοί του 18ου αιώνα» με ιστορικά στοιχεία και λογοτεχνικές αναφορές σπουδαίων συγγραφέων.

ΒΙΒΛΙΟ1

Με αφορμή την αναδημοσίευση από το karteria1.blogspot.gr του σχετικού λήμματος της «Βικιπαίδεια» που αναφέρεται στον ΑΣΤΡΑΠΟΓΙΑΝΝΟ και το οποίο μπορείτε να δείτε πατώντας ΕΔΩ δημοσιεύουμε το κείμενο του Ευθυμίου Κ. Γλυμή με τίτλο ΑΣΤΡΑΠΟΓΙΑΝΝΟΣ, μέσα από το οποίο μαθαίνουμε το ονοματεπώνυμο του ονομαστού κλεφταρματολού. Επίσης, δημοσιεύουμε το σκίτσο του ΑΣΤΡΑΠΟΓΙΑΝΝΟΥ, έτσι όπως το φιλοτέχνησε η Ελεάνα Χαβιαρά, καθώς και φωτογραφία από το σπίτι του στην Αγία Ευθυμία.

Το κείμενο του Ευθυμίου Κ. Γλυμή έχει ως εξής:

«Τρίτη, 29 Μαΐου του 1453. Τα βάρβαρα στίφη εισβάλλουν στη Βασιλεύουσα. Ἡ πόλις ἐάλω! Η χιλιόχρονη Βυζαντινή Αυτοκρατορία καταλύεται.

Έκτοτε και για 4 αιώνες το Γένος των Ελλήνων θα ζήσει κάτω από την πιο στυγνή επικυριαρχία. Τετρακόσια χρόνια σκλαβιάς! Ο απολίτιστος κατακτητής με το παραμικρό έσπερνε τον τρόμο και κατέπνιγε στο αίμα κάθε απόπειρα αποτίναξης του ζυγού.

Κάτω απ’ αυτές τις συνθήκες η ορθόδοξη εκκλησία μας και οι ταγοί της ανέλαβαν έργο ιεραποστολικό. Υπήρξαν οι καθοδηγητές της φυλής μας. Διατήρησαν αλώβητη την Πίστη στην θρησκεία των προγόνων. Στα μοναστήρια μας, εκεί όπου η σκιά του κατακτητή δεν είχε εύκολη πρόσβαση, οι ταπεινοί καλόγεροι, με την οκτάηχο και το ψαλτήρι, δίδασκαν στα σκλαβόπουλα «τι είχαν, τι έχουν και τι τους πρέπει». Πόσο δίκιο έχει ο ποιητής, όταν αποκαλεί το τριμμένο ράσο κατασάρκι στην Αγία Τράπεζά μας!

Με αυτές τις προϋποθέσεις και με τον ιδεατισμό του Μαρμαρωμένου Βασιλιά και του ότι «πάλι με χρόνια και καιρούς πάλι δικά μας θα ’ναι» ανατράφηκαν γενιές και γενιές σκλάβων. Ραγιάδων.

Η Επανάσταση του 1821 δεν ήρθε τυχαία, ούτε απροσδιόριστα και απροσδόκητα. Για χρόνους πολλούς στις καρδιές των σκλάβων καλλιεργήθηκε ο πόθος της λευτεριάς. Με αυτόν ανατράφηκαν τα νειάτα. Και με την λαχτάρα να σημάνουν και πάλι οι καμπάνες της Αγιά-Σοφιάς.

Κι όμως η μέρα του ξεσηκωμού άργησε να φανεί.

Η 25η Μαρτίου του 1821 ήταν η κορωνίδα των προσπαθειών του Γένους να αποτινάξει τον εχθρικό ζυγό και να αποκτήσει εθνική υπόσταση και οντότητα. Προηγήθηκαν πολλές προσπάθειες, που δεν είχαν ευνοϊκό αποτέλεσμα και πότισαν το χώμα μας με άφθονο αίμα. Αυτός ο τόπος, ο δικός μας, μπορεί να μην έχει πλούσια υδροφορία, έχει όμως αγιαστεί με αίμα ηρώων.

Με το πέρασμα των χρόνων, μετά τον αρχικό κατακλυσμό και τις άκαρπες αποτυχημένες απόπειρες, πολλές από τις οποίες είχαν υποκινηθεί από ξένες δυνάμεις, που απέβλεπαν στα δικά τους συμφέροντα, σχηματίστηκε η πεποίθηση ότι η λευτεριά θα ερχόταν με την αγωνιστικότητα των Ελλήνων και μόνο. Οι ξένοι, όλοι οι ξένοι – και τότε και πάντα – μόνο τα δικά τους σχέδια υπηρετούσαν και επιδιώκουν. Δεν υπολόγιζαν τους ραγιάδες. Οι ισχυροί και τότε και τώρα και πάντοτε δεν παρέχουν βοήθεια εάν κάπου δεν αποβλέπουν. Ο Εθνικός μας ποιητής, ο Διονύσιος Σολωμός, γλαφυρά το αναφέρει στον Εθνικό μας Ύμνο: «Δεν είναι εύκολες οι θύρες εάν η χρεία τες κουρταλεί».

Με δεδομένη λοιπόν τη γνώμη, τη βεβαιότητα και την απόφαση ότι η λευτεριά θα καταχτιόταν από τους ίδιους και δεν θα χαριζόταν, άρχισαν να δημιουργούνται ομάδες και κινήματα, παράλληλα με την υποδαύλιση του πόθου της απελευθέρωσης. Είναι οι αρματολοί και οι κλέφτες. Οι αντρειωμένοι. Εκείνοι που μη αντέχοντας την σκλαβιά ανέβηκαν στα βουνά και σιγά- σιγά οργανώθηκαν. Είναι οι παιδαγωγοί των αγωνιστών του ’21. Κοντά τους οι πρωταγωνιστές του Εθνικού ξεσηκωμού διδάχτηκαν την τέχνη του πολέμου και όταν οι συνθήκες ωρίμασαν ύψωσαν τα μπαϊράκια της Λευτεριάς. Ο δικός μας ο τόπος, ο πετροσπαρμένος, έχει να επιδείξει πληθώρα τέτοιων ανδρών. Από πλευράς Ιερατείου ας θυμηθούμε τον ιερομόναχο Καβρίκα, που δασκάλεψε στη νησίδα του Αγίου Κωνσταντίνου, στο Γαλαξείδι, τον ιερομόναχο Χριστόφορο και τον διδάσκαλο του Γένους Νικόδημο Κα- βάσιλα, που δίδαξε στο χωριό μας μα κυρίως στο μοναστήρι της Βαρνάκοβας στο «Αρκάδι» της Ρούμελης.

Μπορούμε άραγε να μην μνημονεύσουμε εδώ την προσφορά του πρωτομάρτυρα Επισκόπου Σαλώνων Φιλόθεου; Κι αυτός γέννημα της Αη-Θυμιάς είναι.

Από την πλευρά των προεπαναστατικών αγωνιστών πλούσια είναι η παρουσία της πατρικής μας γης. Ας θυμηθούμε τους Καλπουζαίους, τον Γιάννη και τον Γιώργο Καραπλή, τον Δεδούση, τον Ανδρέα Ηλιόπουλο και τόσους άλλους που κοσμούν το πάνθεον των ηρώων της εποχής εκείνης. Αρκετοί απ’ αυτούς έδρασαν και τα χρόνια του Ιερού Αγώνα.

Για τους συμμέτοχους του αγώνα αυτού αρκεί να ανατρέξουμε στα κείμενα του Θύμιου του Σταθόπουλου, όπως αποτυπώθηκαν στον Α΄ τόμο του βιβλίου του «Η Φωκίδα της Επανάστασης». Εκεί θα συναντήσουμε τα ονόματα 149 Αγιοευθυμιωτών αγωνιστών. Με βάση τα πληθυσμιακά δεδομένα του τόπου μας, των χρόνων εκείνων, ο αριθμός αυτός είναι πρωτοφανής.

Δεν μνημονεύτηκαν μέχρι τώρα, όχι τυχαία, τα ονόματα κάποιων προεπαναστατικών αγωνιστών. Αναφερόμαστε στους Βρυκόλακα, Κωσταντάρα και Αστραπόγιαννο.

Μια εκδοτική προσπάθεια του Συλλόγου μας, το έτος 2003, με τίτλο τα ονόματα που προαναφέρθηκαν, έφερε στο προσκήνιο κείμενα του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, του Ανδρέα Καρκαβίτσα, του Κώστα Κρυστάλλη, του Τάκη Λάππα και του Κωνσταντίνου Σάθα, καθώς και του δικού μας Θύμιου Τ. Δρόλαπα, που αναφέρονται σε αυτούς. Με λογοτεχνικό κυρίως τρόπο παρουσιάζεται και εξυμνείται η δράση τους. Και η λεβεντιά τους.

Αξιόλογη και αξιομνημόνευτη είναι επίσης η αναφορά και στους ήρωες αυτούς του ιστορικού συγγραφέα Στέφανου Ν. Αβραμόπουλου, στους δύο τόμους των «Προεπαναστατικών ηρωικών μορφών» του.

Θα περιοριστούμε σήμερα να αναφερθούμε στον τρίτον απ’ αυτούς: Τον Αστρα- πόγιαννο. Κι όλα αυτά με αφορμή κάποιες άκομψες φωνές, που πολλά αμφισβήτησαν. Για τον Αστραπόγιαννο, λοιπόν, μπορεί να δημιουργηθούν οι παρακάτω απορίες, που αφορούν: α΄. Στον τόπο της καταγωγής του. β΄. Στο ποιο ήταν το βαφτιστικό του όνομα και γ΄. Στο ποιο ήταν το επώνυμό του.

Όσον αφορά τη δράση του στην περιοχή μας και την αδελφική του φιλία με το πρωτοπαλίκαρό του, τον Λαμπέτη, δεν νομίζω ότι μπορούν να υπάρξουν αμφισβητήσεις. Είναι σε όλους γνωστές.

Κάποιες ανιστόρητες απόψεις αναφέρουν ως τόπο καταγωγής του την Κεφαλλονιά. Αναγράφεται το νησί αυτό ως ο γενέθλιος τόπος και σε κάποια εγκυκλοπαίδεια. Την απάντηση δεν θα την δώσουμε εμείς. Ο εθνικός μας ποιητής Αριστοτέλης Βαλαωρίτης στο εισαγωγικό του σημείωμα στο ομότιτλο ποιητικό του δημιούργημα αναφέρει: «Κατήγετο ο Αστραπόγιαννος εκ του χωρίου της Αγίας Ευθυμίας και ήκμασε περί τα μέσα του παρελθόντος αιώνος (εννοεί τον 18ο αιώνα, περί το 1760). Υπηρέτησε πρώτον ως απλούς Κλέφτης υπό την σημαίαν των αδελφών Λάμπρου και Μήτρου Τσεκούρα και του Βλαχαρμάτα Βέργου. Μετά τον σκληρόν θάνατον τούτων συνεκρότησε ίδιον Σώμα και επιβληθείς διά των όπλων ανεγνωρίσθη επισήμως αρματολός».

Ο Βαλαωρίτης, ως ποιητής, αναζητά την έμπνευσή του στα γεγονότα και τους ήρωες του μεγάλου ξεσηκωμού. Στους θρύλους και τις παραδόσεις του πρόσφατου γι’ αυτόν παρελθόντος. Δραματοποιεί τα ιστορικά γεγονότα και στις ευτυχέστερες στιγμές του διαφυλάσσει έναν υψηλό τόνο με πολλές ποιητικές αρετές. Αυτά γράφουν οι σύγχρονοι κριτικοί.

Αλλά και για το μικρό του όνομα δεν μπορεί να υπάρξουν αμφισβητήσεις. Μιλάει μόνο του. Μας το θυμίζει εξ άλλου, το δημοτικό μας τραγούδι, που αναφέρεται στην προσπάθεια του Μίρτζα, δερβέναγα των Σαλώνων, ο οποίος με παινέματα και καλοπιάσματα επεδίωκε συμφιλίωση, λέγοντάς του:

Σε σένα Αστραπόγιαννε. Να ’ρθεις να φιληθούμε.

Και μη γυρεύεις πέλεκυ, να μη ζητάς ντουφέκι,

συμπάθησέ με σου ’φταιξα κι άλλη φορά δεν βάνω

το πόδι μου στον τόπο σου και στο δικό σου χώμα.

Και συνεχίζει το τραγούδι:

Έλαβε ο ΓΙΑΝΝΟΣ τη γραφή

και πάει και καρτεράει

στην άκρη του Γαλαξειδιού,

μ’ εξήντα παλληκάρια.

Είναι φανερό ότι το «Αστραπόγιαννος» αποτελεί παρατσούκλι. Τα παρατσούκλια, τόσο συνηθισμένα στον τόπο μας, αποτελούν λαϊκό θησαύρισμα και πολλά μπορούν να προσφέρουν στην μελέτη της ιστορίας του χωριού μας. Το πρώτο συνθετικό αυτής της λέξης φανερώνει άνδρα ταχύποδα, που τρέχει δηλαδή σαν αστραπή, προσόν απαραίτητο για τον αγώνα που διεξήγαγε ο ήρωάς μας και με το οποίο ήταν κατορθωτό να ξεφεύγει από τους διώκτες του.

Και στις μέρες μας είναι συνηθισμένο φαινόμενο να προτάσσεται το επώνυμο ή το παρατσούκλι και να ακολουθεί το βαφτιστικό όνομα. Έτσι θα ακούσουμε να μιλάνε οι συντοπίτες μας για τον Γλυμόγιαννο, τον Βαρναβόγιαννο ή τον Πατακόγιαννο, αλλά και για τους Κακαρόγιαννο, Μιζ’ γκόγιαννο, Μπιτσιρόγιαννο ή τον Ξαφακόγιαννο.

Παρατσούκλια εξ άλλου είναι και τα ονόματα των δύο άλλων ηρώων που προαναφέρθηκαν. Το πραγματικό ονοματεπώνυμο του Βρυκόλακα ήταν Γιάννης Κατσώνης κι εκείνο του Κωσταντάρα το Κώστας Ζαχαριάς. Το όνομα του Αστραπόγιαννου έχουμε την γνώμη ότι θα έμενε στην αφάνεια, όπως και τόσων άλλων, αν η δράση του, η αδελφική του φιλία με το πρωτοπαλίκαρό του, τον Βουνιχωριώτη Λαμπέτη και ο τραγικός του θάνατος δεν αποτελούσαν πηγή έμπνευσης για τον Βαλαωρίτη, ο οποίος το 1866 συνέθεσε το ομότιτλο μακροσκελές ποίημά του, που θεωρείται από τα αριστουργηματικά δημιουργήματά του.

Αλλά και ο Ελληνικός κινηματογράφος, συνεπαρμένος από την μορφή του ήρωα και θεωρώντας ότι «το αίσθημα της φιλίας των δύο ανδρών ουδέποτε έλαβε ευρυτέραν ανάπτυξιν και ποιητικοτέραν εκδήλωσιν», την συμπεριέλαβε στα δημιουργήματά του, με αλλοιώσεις όμως (κινηματογραφική αδεία).

Το έργο γυρίστηκε το 1970 από την ΦΙΝΟΣ ΦΙΛΜΣ. Σ’ αυτό δε συμμετείχαν οι Νίκος Κούρκουλος, Νίκη Τριανταφυλλίδη, Νίκος Γαλανός, Πόπη Αστεριάδη, Γιάννης Αργύρης, Σπύρος Καλογήρου και άλλοι γνωστοί ηθοποιοί. Προβλήθηκε στο κινηματογραφικό φεστιβάλ της Θεσσαλονίκης της χρονιάς εκείνης και απέσπασε δύο βραβεία (παραγωγής και Α΄ ανδρικού ρόλου στον Νίκο Κούρκουλο).

Το σύγχρονο Ελληνικό τραγούδι δεν έμεινε ασυγκίνητο μπροστά στο μεγαλείο του ήρωα. Σε πρώτη εκτέλεση η Ξανθίππη Καραθανάση ύμνησε με την μελωδική φωνή της τα κατορθώματά του.

Το ερώτημα όμως παραμένει. Με δεδομένο το ότι το «Αστραπόγιαννος» αποτελεί παρατσούκλι, προσδιοριστικό της ταχυποδίας του, ποιο ήταν το επώνυμό του; Εδώ υπεισέρχεται το μεράκι για την ιστορία του τόπου μας ενός άξιου συντοπίτη μας: Του Ζαχαρία Ηλιόπουλου.

Ο Ζάχος, ύστερα από συντονισμένες και μακροχρόνιες έρευνες, κατάφερε να προσδιορίσει το επώνυμο του ήρωά μας. Το βεβαιώνουν έγκριτοι συγχωριανοί μας, που βασίζουν τις σκέψεις και τους ισχυρισμούς τους σε διηγήσεις προγόνων τους. Το πραγματικό λοιπόν επώνυμο του Αστραπόγιαννου ήταν το ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ. Το συναντάμε και σήμερα στο χωριό μας. Από την ίδια ρίζα προέρχεται, λόγω θηλυγονίας, και μέρος των επωνύμων Γκομούζας, Κυριάκης και Μανίκας.

Εντοπίστηκε, επίσης, ο χώρος όπου βρισκόταν το σπίτι που γεννήθηκε εκείνος ο γενναίος. Με τη σύμφωνη γνώμη και την έγκριση του Δημοτικού Συμβουλίου του Καποδιστριακού Δήμου της Άμφισσας και με την φροντίδα συμπατριωτών μας – με δική τους δαπάνη – τοποθετήθηκε στο σημείο εκείνο μαρμάρινη πλάκα, που γράφει:

ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΤΟΥ ΟΝΟΜΑΣΤΟΥ ΚΛΕΦΤΑΡΜΑΤΟΛΟΥ ΑΣΤΡΑΠΟΓΙΑΝΝΟΥ (ΓΙΑΝΝΗ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ) 1760.

ΣΠΙΤΙ ΑΣΤΡΑΠΟΓΙΑΝΝΟΥΑΣΤΡΑΠΟΓΙΑΝΝΟΣ

Για να θυμίζει σε μας και σ’ αυτούς που ακολουθούν ότι ο τόπος αυτός, ο αδικημένος από τη φύση, δεν έπαψε ποτέ να γεννά ήρωες. Σαν τον Αστραπόγιαννο, «το αμάραντο δεντρί της Αϊθυμιάς», όπως τον χαρακτηρίζει ο Θύμιος Τ. Δρόλαπας σε ποίημά του αφιερωμένο σ’ αυτόν.

Για να διδάσκει και να κατευθύνει στα πατριωτικά σωστά. Στους τόσο δύσκολους σημερινούς καιρούς το έχουμε ανάγκη. Είναι εθνικά αναγκαίο.

ΑΣΤΡΑΠΟΓ.ΤΕΛΙΚΟ-600x1200

Τέλος και από την θέση αυτή πρέπει να συγχαρούμε την Ελεάνα Χαβιαρά, η οποία βασιζόμενη στα όσα αναφέρθηκαν και στο ταλέντο της, σχεδίασε τη μορφή του Αστραπόγιαννου και την παραδίδει σε μας και την αιωνιότητα. Την ευχαριστούμε πολύ, όπως και σας για την υπομονή σας.

Σημείωση: Το παρόν αποτελεί το κείμενο της ομιλίας του τ. Προέδρου του Συλλόγου Αγιοευθυμιωτών Ευθυμίου Κ. Γλυμή στην εκδήλωση για τον ΑΣΤΡΑΠΟΓΙΑΝΝΟ, η οποία πραγματοποιήθηκε στις 7 Αυγούστου 2013, στον προαύλιο χώρο του Αγίου Ευθυμίου, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων ΣΚΑΡΙΜΠΕΙΑ 2013 και έχει δημοσιευθεί στο φύλλο 90 (Σεπτέμβριος 2013) των ΑΓΙΑΘΥΜΙΩΤΙΚΩΝ ΝΕΩΝ.



Γίνετε ο πρώτος που θα σχολιάσει